Anadolu’nun kadim şehirlerinden Diyarbakır’ın kalbinde yer alan Ulu Cami, sadece bir ibadethane olmanın ötesinde, yüzyıllara tanıklık etmiş yaşayan bir tarih hazinesidir. Yapım tarihi kesin olarak bilinmese de, kentin en büyük kiliselerinden biri olan Mar Toma Kilisesi’nin M.S. 639 yılında camiye çevrilmesiyle varlık bulmuştur. Anadolu’nun en eski camilerinden biri olan Diyarbakır Ulu Cami, İslam aleminde Kâbe, Mescid-i Nebevî, Mescid-i Aksa ve Şam Emeviye Camisi’nden sonra beşinci Harem-i Şerif (Kutsal Mabed) olarak kabul edilir. Peki, Diyarbakır’da hüküm süren devletlerin büyük önem atfettiği, mimarisiyle Şam Emeviye Camisi’nin izlerini taşıyan bu eşsiz yapı, yüzyıllar boyunca hangi olaylara tanıklık etti ve günümüze hangi tarihi mirasları ulaştırdı? Gelin, Diyarbakır Ulu Cami’nin büyüleyici detaylarını ve gizemli bölümlerini birlikte keşfedelim.
Diyarbakır Ulu Cami: Tarih Boyunca Önemli Bir Merkez
Diyarbakır Ulu Cami, Anadolu’nun en eski camilerinden biri olup, M.S. 639 yılında Mar Toma Kilisesi’nin camiye çevrilmesiyle oluşturulmuştur. Bu dönüşüm, kentin fethinin ve İslamlaşma sürecinin önemli bir simgesidir. Tarih boyunca Diyarbakır’da hüküm sürmüş tüm devletler, Büyük Selçuklu hükümdarı Melikşah’tan Osmanlı padişahlarına, İnaloğulları’ndan Artuklulara kadar, Ulu Cami’ye büyük önem vermişlerdir. Caminin çeşitli yerlerinde bu dönemlere ait kitabe ve fermanlar hala görülebilmektedir.
Caminin en dikkat çekici özelliklerinden biri, İslam aleminde “beşinci Harem-i Şerif” olarak kabul edilmesidir. Bu unvan, yapının dini ve kültürel açıdan taşıdığı derin anlamı ortaya koymaktadır.
Mimari Yapısı ve Plan Özellikleri
Diyarbakır Ulu Cami’nin mimarisi, Şam Emeviye Camisi’nin Anadolu’ya bir yansıması olarak yorumlanır. Bir külliyeyi andıran kompleks bir yapıya sahiptir. Ortadaki dikdörtgen biçimindeki büyük avlunun etrafında çeşitli bölümler yer alır:
- Güneyde: Hanefiler bölümü
- Kuzeyde: Şafiiler bölümü ve Mesûdiye Medresesi
- Batıda: Zinciriye Medresesi
- Doğuda: Revaklı bölümler
Camiye giriş üç ayrı yerden sağlanır. Doğudaki ana giriş kapısının iki köşesinde, aslanla boğa mücadelesini simgeleyen ve simetrik olarak işlenmiş kabartma bir figür bulunmaktadır. Yapının içinde orta bölümün tavanı kalem işleriyle süslenmiştir. Benzer kalem işi süslemeleri tavanın yüzeylerinde de görülmekte olup, buradaki yazı şeridi şeklindeki kalem işleri daha çok Osmanlı dönemi süslemelerinin özelliklerini taşımaktadır.
Caminin Önemli Bölümleri
Diyarbakır Ulu Cami külliyesi, her biri ayrı bir tarih ve mimari değere sahip farklı bölümlerden oluşur:
Doğu Maksuresi
Kitabelerinden anlaşıldığı üzere, 1163-1164 yıllarında İnaloğlu Mahmut ve veziri Nisanoğlu Ali döneminde yaptırılmıştır. Yapının üst katı, Osmanlı döneminde kütüphane olarak hizmet vermesi için eklenmiştir. Her iki katında yer alan sütunlar, nakışlarla bezeli Korint düzeninde başlıklara sahiptir.
Batı Maksuresi
Kitabelere göre, alt katı 1117 yılında, üst katı ise 1124 yılında İnaloğlu Ebu Mansur tarafından yaptırılmıştır. Batı maksuresinin bir bölümü, Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan döneminde onarılmıştır.
Güneş Saati
Ulu Cami’nin avlusunda bulunan tarihi güneş saati, ünlü bilgin El Cezeri tarafından yapılmıştır. 900 yıldan uzun bir geçmişi olan bu saat, yuvarlak bir mermer üzerine yerleştirilen metal parçasının güneşin hareketiyle oluşturduğu gölge sayesinde zamanı göstermektedir.
Şadırvan
Cami avlusunun ortasında yer alan sekizgen sütunların taşıdığı şadırvan, 1849 yılında yapılmıştır. Şadırvanın mermer işlemeli sütunları olup üstü sivri bir kubbeyle örtülüdür.
Mesûdiye Medresesi
Kesme taştan iki katlı olarak inşa edilen medrese, doğu-batı yönünde uzanır ve ortasında kareye yakın bir avlusu bulunur. Avluda iki katlı kemerler ve süslü kemer taşları yapıya mimari açıdan zengin bir görünüm kazandırmıştır. Medrese günümüzde Yazma Eserler Kütüphanesi olarak hizmet vermektedir.
Zinciriye Medresesi
1934 yılında Diyarbakır Arkeoloji Müzesi olarak da kullanılan bu medrese, Sincariye Medresesi olarak da bilinir. İki eyvanlı ve tek katlı olarak inşa edilmiş olup, caminin içinde değil, yanında yer almaktadır.
Hanefiler Bölümü
Bu bölüm ve geniş avlu, külliyenin en eski mekanıdır. Hanefiler bölümü, doğu-batı doğrultusunda mihraba paralel üç sahınlı bir plan tipine sahiptir. Dikdörtgen planın tam ortasında içten kubbe, dıştan kırma çatıyla örtülü kubbeli bir mekân bulunmaktadır. Kubbede görülen yoğun kalem işleri, siyah taşın yoğun olduğu iç mekâna hareket katmıştır.
Şafiiler Bölümü
- yüzyılda İnaloğulları döneminde inşa edilmiştir. Dikdörtgen bir plana sahip olan bu bölüm, Kanuni Sultan Süleyman döneminde, Atak Beyi Emir Ahmet Zırki tarafından onarılmıştır.
Ziyaretçi Bilgileri
Diyarbakır Ulu Cami’yi ziyaret etmek isteyenler için pratik bilgiler:
- Tür: Cami
- Turizm Türü: İnanç-Kültür Turizmi
- Nasıl Gidilir: Diyarbakır merkez Sur İlçesi’nde bulunmaktadır.
- Adres: Cami Kebir, Pirinçler Sk. 10 A, 21300 Sur/Diyarbakır
Diyarbakır Ulu Cami, sadece dini önemiyle değil, mimari zenginliği, tarihi katmanları ve bünyesinde barındırdığı medreseler, güneş saati gibi unsurlarla da ziyaretçilerine benzersiz bir kültürel deneyim sunmaktadır.
Etiketler: Diyarbakır Ulu Cami, Diyarbakır, Cami, Anadolu’nun En Eski Camisi, Mar Toma Kilisesi, Beşinci Harem-i Şerif, Kutsal Mabed, Şam Emeviye Camisi, Melikşah, Uzun Hasan, El Cezeri, Güneş Saati, Medrese, Mesûdiye Medresesi, Zinciriye Medresesi, İnanç Turizmi, Kültür Turizmi, Tarihi Eser, Vakıf Eseri, Diyarbakır Gezilecek Yerler
İlgili İçerikler
- Mama Hatun Külliyesi Nerededir ve Mimari Özellikleri Nelerdir?
- Cacabey Medresesi Nerededir ve Tarihi Önemi Nedir?
- Cehennem Deresi Kanyonu Nerede ve Nasıl Gidilir? Artvin Ardanuç Gezi Rehberi
TEK TIKLA İNDİR
Sosyal medya videolarını anında kaydet!