Yoklayıvermek Ne Demek? Yoklayıvermek TDK Sözlük Anlamı ve Kökeni

TDK Güncel Türkçe Sözlük’te fiil olarak tanımlanan Yoklayıvermek, hızla, aniden veya kolayca yoklamak, kontrol etmek anlamına gelir. Genellikle bir durumu çabucak değerlendirme veya bir şeyi hızla deneme bağlamında kullanılır.

Günlük konuşmalarda, bir işi aceleyle veya üstünkörü yapma ihtiyacı duyulduğunda Sıklıkla karşımıza çıkan bir fiildir ‘yoklayıvermek’. Özellikle hızlı karar alma durumlarında ya da bir durumu çabucak anlamlandırma gayretinde bu kelimeye başvurulur. Bu fiil, eylemin hızını ve aniliğini vurgulayan özel bir anlam katmanı taşır. Bu yazıda, ‘yoklayıvermek’ kelimesinin TDK’daki yerini, kökenini, farklı kullanım örneklerini ve anlamdaşlarını detaylıca inceleyeceğiz.

Yoklayıvermek Kelimesinin TDK Sözlük Anlamı

Yoklayıvermek fiili, Türk Dil Kurumu (TDK) Güncel Türkçe Sözlük’te ‘çabucak yoklamak, denemek’ veya ‘hızla Kontrol etmek’ şeklinde tanımlanmaktadır. Bu fiil, temel eylem olan ‘yoklamak’ fiiline ‘-ıvermek’ tezlik (çabukluk) eki getirilerek oluşturulmuştur. Bu ek, eylemin aniden, kolayca veya hızlı bir şekilde gerçekleştirildiğini ifade eder. Dolayısıyla, bir şeyi sadece yoklamak değil, aynı zamanda bu eylemi hızla ve fazla düşünmeden yapmak anlamını taşır. Örneğin, birinin nabzını yoklayıvermek, durumu hızla anlamaya çalışmak demektir. Bir kapıyı yoklayıvermek ise, kapının açık olup olmadığını anında kontrol etmek anlamına gelir. Bu fiil, genellikle ani bir ihtiyaç veya merak üzerine yapılan, çok derinlemesine olmayan, yüzeysel ama hızlı bir kontrolü veya denemeyi ifade eder.

Yoklayıvermek Kelimesinin Kökeni ve Etimolojisi

Yoklayıvermek kelimesi, köken olarak tamamen Türkçe bir yapıdır. Temelinde ‘yoklamak’ fiili bulunur. ‘Yoklamak’ fiili, eski Türkçeden günümüze kadar ulaşmış, ‘bir şeyi el ile veya başka bir araçla kontrol etmek, aramak, denemek, bir durumun ne olduğunu anlamaya çalışmak’ gibi anlamlara gelen köklü bir eylemdir. Bu fiile, Türkçenin zengin ekleme sistematiği içinde yer alan ‘-ıvermek’ tezlik eki eklenmiştir. Tezlik eki, eylemin ‘çabukluk, kolaylık, ani oluş’ anlamlarını katmasını sağlar. Bu ek sayesinde ‘yoklamak’ eylemi, ‘hızla yoklamak’ veya ‘aniden yoklamak’ gibi yeni ve vurgulu bir anlam kazanmıştır. Kelimenin yapısında herhangi bir anlam kayması olmamış, aksine eylemin hızı ve biçimi üzerine bir anlam derinleşmesi yaşanmıştır.

Yoklayıvermek Kelimesinin Cümle İçinde Kullanımı

1. Kapıyı yavaşça yoklayıverdi, açık olup olmadığını anlamak için.

   Bu cümlede, kapının aniden ve hızla kontrol edildiği, açılıp açılmadığına bakıldığı anlatılmaktadır.

2. Yeni tanıştığı kişinin fikirlerini anlamak için konuyu yoklayıverdi.

   Burada, karşısındaki kişinin düşüncelerini nazikçe ve Hızlıca test ettiği, anlamaya çalıştığı ifade edilmiştir.

3. Çocuk, cebindeki bozuk paraları yoklayıvererek ne kadar kaldığına baktı.

   Bu örnek, cebindeki paranın miktarını hızlıca elleyerek kontrol etme eylemini betimler.

4. Odaya girer girmez etrafı bir bakışta yoklayıverdi, bir anormallik var mı diye.

   Bu kullanımda, kişinin çevresini hızla ve dikkatlice gözden geçirdiği, genel bir kontrol yaptığı belirtilmiştir.

5. Müdür, toplantı öncesi ekibin motivasyonunu yoklayıvermek için kısa bir konuşma yaptı.

   Bu cümlede, müdürün ekibin ruh halini ve isteğini anlamak amacıyla hızlıca bir değerlendirme yaptığı mecazi bir anlam taşır.

Yoklayıvermek Kelimesinin Eş Anlamlıları ve Zıt Anlamlıları

Yoklayıvermek kelimesinin anlamdaşları ve karşıt anlamlıları, eylemin hız ve yüzeysellik boyutunu dikkate alarak belirlenebilir.

Eş Anlamlıları:

• Hızla Kontrol Etmek: Bir durumu veya nesneyi çabucak denetlemek, gözden geçirmek.
• Aniden Denemek: Bir şeyi beklenmedik bir şekilde veya aceleyle test etmek.
• Çabucak Göz Gezdirmek: Bir yere veya duruma hızlıca bakmak, yüzeysel bir inceleme yapmak.

Yakın Anlamlıları:

• Kısa Bir Bakış Atmak: Bir şeyi çabucak görmek, incelemek.
• Nabız Yoklamak: (Mecazi) Bir durumun veya kişinin eğilimlerini, düşüncelerini anlamaya çalışmak.
• Üstünkörü İncelemek: Detaylı olmayan, hızlı bir araştırma veya Gözlem yapmak.

Zıt Anlamlıları:

• Derinlemesine İncelemek: Bir konuyu veya nesneyi tüm ayrıntılarıyla, uzun uzadıya araştırmak.
• Etraflıca Araştırmak: Bir durumu veya olayı kapsamlı bir şekilde, acele etmeden tetkik etmek.
• Ayrıntılı Kontrol Etmek: Bir şeyi her yönüyle, titizlikle denetlemek.

İlgili İçerikler

• Koklayabilmek Ne Demek? TDK Anlamı ve Kökeni
• Koklatabilmek Ne Demek? TDK Anlamı ve Kökeni
• Koklayabilme Ne Demek? Koklayabilme TDK Sözlük Anlamı ve Kökeni

Yoklayıvermek Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

• Yoklayıvermek ne demek kısaca?
  Yoklayıvermek, bir şeyi çabucak, aniden veya kolayca kontrol etmek, denemek ya da bir durumu hızlıca anlamaya çalışmak demektir. Eylemin hızını ve ani oluşunu vurgular.
• Yoklayıvermek hangi dilden gelir?
  Bu kelime, köken olarak tamamen Türkçedir. ‘Yoklamak’ fiiline Türkçe bir tezlik eki olan ‘-ıvermek’ eklenerek türetilmiştir.
• Yoklayıvermek kelimesinin eş anlamlısı nedir?
  Yoklayıvermek kelimesinin eş anlamlıları arasında ‘hızla kontrol etmek’, ‘aniden denemek’ ve ‘çabucak göz gezdirmek’ gibi ifadeler sayılabilir.
• Yoklayıvermek cümle içinde nasıl kullanılır?
  Bu fiil, “Çocuk, cebini yoklayıverdi; parası kalmamıştı.” ya da “Durumu anlamak için bir yoklayıvermek gerek.” gibi cümlelerde kullanılabilir.
• Yoklayıvermek kelimesi TDK’da var mı?
  Evet, Yoklayıvermek kelimesi Türk Dil Kurumu (TDK) Güncel Türkçe Sözlük’te yer almaktadır ve anlamı ‘çabucak yoklamak, denemek’ olarak açıklanır.