Sarhoşlamak, Farsça kökenli ‘sarhoş’ kelimesinden türemiş Türkçe bir fiil olup, birini alkol veya benzeri maddelerle sarhoş duruma getirmek anlamına gelir. Günlük dilde, genellikle alkollü içeceklerin etkisiyle birinin bilincini kaybetmesine neden olmak bağlamında karşımıza çıkar.
Günlük konuşmada ve edebi metinlerde sıkça duyduğumuz bu fiil, özellikle alkol tüketimiyle ilgili durumlarda karşımıza çıkar. Bir kişinin bilincini ve kontrolünü yitirmesine neden olma eylemini ifade eden bu kelime, bazen mecazi anlamlarda da kullanılabilir. Dilimizdeki yeri, kökeni ve farklı kullanım şekilleri, kelimenin zenginliğini gözler önüne serer. Şimdi gelin, TDK’daki tanımından cümle içi kullanımlarına kadar bu fiili tüm yönleriyle inceleyelim.
Sarhoşlamak Kelimesinin TDK Sözlük Anlamı
Fiil olarak kullanılan sarhoşlamak, bir kişiyi alkol veya benzeri uyuşturucu maddeler aracılığıyla bilinçsiz veya kontrolsüz bir duruma getirme eylemini ifade eder. Bu eylem sonucunda kişi, muhakeme yeteneğini yitirir, koordinasyon becerileri zayıflar ve genellikle çevresiyle olan iletişiminde zorluklar yaşar. TDK Güncel Türkçe Sözlük’e göre bu fiil, “sarhoş duruma getirmek, sarhoş olmasına yol açmak” anlamını taşır. Kelimenin bu kullanımı, genellikle fiziksel bir etki yaratmayı ve birinin algısını bulandırmayı amaçlar. Örneğin, fazla içki içirerek birini bu duruma düşürmek bu anlamda açıklanabilir.
Kelimenin Kökeni ve Etimolojisi
Sarhoşlamak kelimesinin kökeni, dilimize Farsçadan geçen ve ‘baş’ anlamına gelen ‘ser’ (سَر) ile ‘hoş’ anlamına gelen ‘hoş’ (خوش) kelimelerinin birleşiminden oluşan ‘sarhoş’ (سرخوش) sözcüğüne dayanır. Farsçada ‘serxōş’ olarak bilinen bu kelime, başlangıçta ‘başı hoş, keyifli’ anlamında kullanılırken, zamanla alkol veya benzeri maddelerin etkisiyle oluşan keyifli ve bilinçsiz durumu ifade etmeye başlamıştır. Türkçede ise ‘sarhoş’ ismine, fiil türeten ‘-lamak’ eki eklenerek bu fiil oluşturulmuştur. Bu ek sayesinde, birini sarhoş etme eylemi kastedilir. Kelimenin anlamında büyük bir kayma olmamış, ancak isimden fiile dönüşerek bir eylemi tanımlar hale gelmiştir.
Cümle İçinde Kullanım Örnekleri
Bu kadar çok içki içerek kendini sarhoşlamak istemiyordu.
Bu cümle, kişinin kendi iradesiyle alkol tüketimini sınırlama çabasını ifade eder.
Misafirleri Bilerek sarhoşlamak, ev sahibinin etik dışı bir davranışı olarak görüldü.
Burada, başkalarını kasıtlı olarak sarhoş etme eyleminin ahlaki boyutuna vurgu yapılır.
Onu sarhoşlamak için içkisine gizlice ilaç katmışlar, amacı kötüydü.
Bu örnek, kelimenin kötü niyetli bir eylemi tanımlamak için kullanıldığını gösterir.
Gecenin ilerleyen saatlerinde, arkadaşlarını sarhoşlamak için elinden geleni yapıyordu.
Bu kullanım, sosyal bir ortamda eğlence amaçlı, ancak abartılı bir sarhoş etme çabasını anlatır.
Başarısızlık korkusu onu adeta sarhoşlamak üzereydi, mantıklı düşünemiyordu.
Bu cümle ise, kelimenin mecazi anlamda, yoğun bir duygunun birini mantıktan uzaklaştırması durumunu ifade eder.
Eş ve Zıt Anlamlıları
Eş Anlamlıları:
- Sarhoş etmek: Birini alkol veya uyuşturucu etkisiyle bilinçsiz hâle getirmek. “Sarhoşlamak” fiilinin en doğrudan eş anlamlısıdır ve Sıklıkla birbirinin yerine kullanılır.
- Ayyaşlaştırmak: Birini sürekli içki içmeye alıştırıp ayyaş duruma düşürmek. Bu fiil, daha çok alışkanlık boyutunu ve uzun süreli etkiyi vurgular.
- Sızdırmak: Aşırı alkol nedeniyle birini derin bir uykuya daldırmak veya bilincini tamamen yitirmesini Sağlamak. Özellikle bilincin tamamen kapanması durumunda kullanılır.
Yakın Anlamlıları:
- Çakırkeyif etmek: Birini hafifçe sarhoş duruma getirmek, Keyiflendirmek. “Sarhoşlamak” kadar yoğun bir etkiyi ifade etmez.
- Kendinden geçirmek: Birini aşırı duygu, yorgunluk veya madde etkisiyle bilincini yitirir duruma sokmak. Geniş bir yelpazede kullanılabilir.
Zıt Anlamlıları:
- Ayıltmak: Sarhoş olan birini ayık duruma getirmek, bilincini yerine getirmek. Doğrudan bu fiilin karşıtıdır.
- Akıllandırmak: Yanlış davranışlardan ders almasını sağlamak, mantıklı düşünmeye yönlendirmek. Sarhoşluğun getirdiği akıl ve Kontrol kaybının zıttı olarak düşünülebilir.
- Uyanık tutmak: Birini dikkatli, tetikte ve bilinçli olmasını sağlamak. Zihinsel berraklığı koruma eylemini ifade eder.
İlgili İçerikler
- Katılabilme Ne Demek? Katılabilme TDK Sözlük Anlamı ve Kökeni
- Katabilmek Ne Demek? Katabilmek TDK Sözlük Anlamı ve Kökeni
- Kavuşuverme Ne Demek? Kavuşuverme TDK Sözlük Anlamı ve Kökeni
Sarhoşlamak Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Sarhoşlamak ne demek kısaca?
Sarhoşlamak, bir kişiyi alkol veya benzeri maddelerle bilinçsiz veya kontrolsüz bir duruma getirme eylemini ifade eder. TDK’ya göre “sarhoş duruma getirmek” anlamına gelir.
Bu kelimenin kökeni nedir?
Bu fiil, Farsça kökenli “sarhoş” kelimesinden türemiş olup, Türkçede fiil yapan “-lamak” ekiyle oluşturulmuştur. “Sarhoş”, Farsçada “başı hoş, keyifli” demektir.
Bu kelimenin eş anlamlısı nedir?
Bu fiilin en yaygın eş anlamlısı “sarhoş etmek” fiilidir. Ayrıca “ayyaşlaştırmak” veya “sızdırmak” gibi yakın anlamlı fiiller de kullanılabilir.
Cümle içinde nasıl kullanılır?
Bu kelime, birini alkol veya madde etkisiyle bilincini yitirir hale getirme bağlamında kullanılır. Örneğin, “Onu sarhoşlamak için çok uğraştı.” gibi bir cümlede yer alabilir.
Bu kelime TDK’da var mı?
Evet, bu kelime TDK Güncel Türkçe Sözlük’te yer almakta ve “sarhoş duruma getirmek, sarhoş olmasına yol açmak” olarak tanımlanmaktadır.
TEK TIKLA İNDİR
Sosyal medya videolarını anında kaydet!