Doğum Kontrol Hapı Kanser mi Yapıyor? DSÖ’nün Kritik Kararı

Dünya Sağlık Örgütü tarafından yapılan son açıklamalar, doğum kontrol hapı kanser riski tartışmalarını yeniden alevlendirdi. Kurumun kanser araştırma birimi, bu ilaçları “insanlar için kanserojen” olan Grup 1 listesine dahil etti. Ancak bu durum, ilaçların sigara kadar ölümcül olduğu anlamına gelmiyor; sadece kansere yol açtığına dair kanıtların kesinliğini ifade ediyor.

Sağlık dünyası son birkaç gündür adeta çalkalanıyor. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) bünyesindeki Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı, hormon bazlı doğum kontrol yöntemlerini en riskli kategoride değerlendirdiğini duyurdu. Haberin yayılmasıyla birlikte milyonlarca kadın “Kullandığım ilaç beni hasta mı edecek?” sorusunu sormaya başladı. İşin aslı, bu yeni bir bulgu değil ama bağlamından koparıldığında büyük bir korku dalgasına yol açıyor. 15 yıllık bir editör olarak şunu söyleyebilirim ki, bilimsel verilerin manşetlere “haplar öldürüyor” şeklinde yansıması, çoğu zaman gerçeğin sadece bir yüzünü gösteriyor. Peki, bu gelişme eczaneden ilacını alan Ayşe Hanım için ne ifade ediyor? Gerçekten sigara içmekle bu hapları yutmak aynı kefeye mi konulmalı? Gelin, bu karmaşık tabloyu beraber çözelim.

Mesele sadece bir hapın yan etkisi değil. Burada asıl tartışılması gereken, tıbbın risk ve fayda dengesini nasıl kurduğudur. DSÖ bu kararı alırken modern tıbbın en yaygın kullanılan araçlarından birini mercek altına aldı. 1960’lardan bu yana piyasada olan ve kadın özgürleşmesinin simgesi sayılan bu haplar, bugün “tehlikeli” etiketiyle yan yana anılıyor. Ne var ki, bu sınıflandırma ilacın ne kadar güçlü bir kanserojen olduğunu değil, kanser yaptığına dair bilimsel kanıtların ne kadar güçlü olduğunu gösteriyor.

Grup 1 Sınıflandırması Ne Anlama Geliyor?

Halk arasında büyük bir kafa karışıklığı var. DSÖ bir maddeyi Grup 1 listesine aldığında, “Bu madde kesinlikle kanser yapıyor” demiş oluyor. Bu listede sigara, asbest ve alkol de yer alıyor. Ancak buradaki ince çizgiyi kaçırmamak lazım. Bilim insanları bir maddenin kanser yapma potansiyelini (hazard) ölçer, riskini (risk) değil. Yani, bir madde bu listedeyse, onun kanserle olan bağı artık tartışmaya kapalıdır. Ama bu, o maddenin sigara kadar çok kanser vakasına yol açacağı manasına gelmez. (Kaynak: Sağlık Bakanlığı)

Peki bu ne anlama geliyor? Şöyle düşünün: Bir muz kabuğu da sizi kaydırıp düşürebilir, bir uçak kazası da canınızı yakabilir. DSÖ her ikisinin de “düşme/yaralanma nedeni” olduğunu tescilliyor. Ama muz kabuğuna basma ihtimaliniz ile uçak kazası arasındaki farkı rakamlar söyler. Doğum kontrol hapı kanser riski de tam olarak bu noktada duruyor. Kanıtlar kesin ama riskin boyutu, bir paket sigara içen kişinin akciğer kanseri olma riskiyle kıyaslanamaz bile.

Sigara ile Aynı Risk mi? Algı ve Gerçek

Manşetlerde “Sigara ile aynı grupta” ifadesini görünce insanın tüyleri ürperiyor. İşin aslı, bu bir istatistik oyunundan ibaret. Sigara, her yıl dünya çapında milyonlarca insanın ölümüne doğrudan sebep olan, içinde binlerce zehirli kimyasal barındıran bir tütün ürünü. doğum kontrol hapları kontrollü dozlarda verilen hormonlar içeriyor. Yapılan geniş çaplı araştırmalar, bu hapların meme ve rahim ağzı kanseri riskini cüzi miktarda artırdığını gösteriyor. Ancak madalyonun diğer yüzü ise hayli şaşırtıcı.

Bu haplar sadece risk artırmıyor, aynı zamanda bazı kanser türlerine karşı kalkan görevi de görüyor. Bilimsel veriler, doğum kontrol hapı kullanan kadınlarda yumurtalık ve rahim içi (endometrium) kanseri riskinin %30 ile %50 arasında azaldığını kanıtlıyor. Üstelik bu koruyucu etki, ilaç bırakıldıktan sonra bile onlarca yıl devam ediyor. Şimdi kendimize soralım: Sigara içmenin vücuda tek bir faydası var mı? Hayır. Ama bu haplar bir yandan riski artırırken diğer yandan başka bir ölümcül hastalığı engelliyor. İşte bu yüzden “sigara ile aynı” demek, halkı yanlış yönlendirmekten başka bir şey değil.

Geçmişten Günümüze Hormon Tedavileri

Aslında bu panik dalgası ilk değil. 2000’li yılların başında “Women’s Health Initiative” (WHI) adlı devasa bir çalışma yayımlanmıştı. O dönemde de hormon replasman tedavilerinin meme kanserini artırdığı söylenmiş ve milyonlarca kadın tedavisini yarıda kesmişti. Sonradan anlaşıldı ki, risk aslında sanıldığı kadar devasa değildi ve yanlış yaş gruplarına yanlış dozlar verilmişti. Bugün yaşadığımız doğum kontrol hapı kanser riski tartışması da benzer bir tarihsel tekerrürden ibaret.

Eskiden haplardaki östrojen ve progesteron dozları çok daha yüksekti. 1970’lerdeki bir hap ile bugünkü düşük dozlu haplar arasında dağlar kadar fark var. Modern tıp, yan etkileri minimize etmek için dozu sürekli aşağı çekti. Bugünün hapları, anneannelerimizin kullandığı o ağır ilaçlar değil. Dahası, günümüzde doktorlar artık kişiye özel reçete yazıyor. Ailesinde meme kanseri öyküsü olan birine farklı, polikistik over sendromu olan birine farklı yaklaşılıyor.

Editör Notu: Panik mi Önlem mi?

Bir gazeteci olarak yıllardır bu tür “flaş” haberlerin nasıl servis edildiğini izliyorum. Sağlık haberlerinde korku, her zaman en çok tıklanan unsurdur. Ancak bu korku, bazen toplumsal bir travmaya dönüşebiliyor. DSÖ’nün bu duyurusu bir “yasaklama” değil, bir “farkındalık” çağrısıdır. Kurum diyor ki: “Elimizde bu ilaçların kanserle bağına dair artık hiç şüphe yok, bu yüzden reçete yazarken ve kullanırken dikkatli olun.”

Bu gelişmenin vatandaşa etkisi ne olacak? Muhtemelen birçok kadın jinekoloğuna gidip “Ben bunu bırakmalı mıyım?” diyecek. Ve olması gereken de tam olarak bu. Bilinçsiz ilaç kullanımı, sadece kanser değil, pıhtı atması (tromboz) gibi çok daha ani ve tehlikeli riskler de taşıyor. Bizim toplumumuzda komşu tavsiyesiyle ilaç kullanma alışkanlığı hayli yaygın. Bu haberlerin tek bir olumlu yanı varsa, o da insanları uzman görüşü almaya zorlamasıdır. Kısacası, panik yapmaya gerek yok ama ciddiyete ihtiyaç var.

Peki Bundan Sonra Ne Olacak?

Önümüzdeki süreçte ilaç firmalarının daha “temiz” formüller üzerinde çalıştığını göreceğiz. Hormon içermeyen veya hormon dozunu hücre seviyesine indiren yeni nesil doğum kontrol yöntemleri popülerlik kazanacak. Ayrıca, genetik testlerin yaygınlaşmasıyla birlikte, hangi kadının bu haplardan zarar görme ihtimalinin daha yüksek olduğu henüz ilaca başlamadan tespit edilebilecek.

Sağlık otoriteleri muhtemelen prospektüslerdeki uyarıları güncelleyecektir. Ama doğum kontrol haplarının piyasadan kalkması veya bir “zehir” muamelesi görmesi söz konusu değil. Tıp dünyası, bu hapların sağladığı faydaların (istenmeyen gebeliklerin önlenmesi, adet düzensizliklerinin giderilmesi, bazı kanserlerden korunma) risklerden hala çok daha üstün olduğu görüşünde birleşiyor. Sonuçta her ilaç bir kimyasaldır ve her kimyasalın vücutta bir bedeli vardır. Önemli olan bu bedeli bilerek, profesyonel destekle hareket etmektir.

Gelecekte bizi daha şeffaf bir sağlık iletişimi bekliyor. Artık “bu ilaç güvenli” deyip geçmek yerine, “bu ilacın şu riskleri var ama şu faydaları da var” diyen dürüst bir yaklaşıma evriliyoruz. Okuyucularımıza tavsiyem; manşetlerdeki o korkutucu kelimelere değil, kendi doktorlarının sizin özel sağlık geçmişinize göre yapacağı değerlendirmeye güvenmenizdir. Bilim korkutmak için değil, önlem almak içindir.

—ICERIK—

İlgili İçerikler

• MS Hastalığı Tedavisi İçin Devrim: O Hayvanda Umut Işığı Yandı
• Saç dökülmesi tedavisinde yapılan hatalar ve vitamin kullanımı
• Sağlık Takıntısı: Modern Dünyanın Yeni “Kutsal” Ritüelleri

Haber Merkezi

Haber Merkezi, webteknolife.com editör ekibinin ortak hesabıdır. Gündem, ekonomi, sağlık, eğitim ve teknoloji alanlarında doğrulanmış ve güncel haberleri okuyucularına ulaştırmayı amaçlar.