Dikeltmek, Türkçe kökenli bir fiil olup eğik veya yatık duran bir şeyi dik duruma getirmek, doğrultmak anlamına gelir. Özellikle düşen, devrilen veya eğilen nesneleri eski haline getirmek, ayağa kaldırmak bağlamında sıkça kullanılır.
Türkçenin zengin kelime dağarcığında, bir durumu veya nesneyi fiziksel olarak düzeltme eylemini anlatan pek çok fiil bulunur. Özellikle eğik, yatık veya bükülmüş bir şeyi yeniden dik pozisyona getirme ihtiyacı doğduğunda dikeltmek fiili akla gelir. Günlük hayatta, devrilen bir direği ya da düşen bir fidanı eski haline getirme gibi durumlarda karşımıza çıkan bu kelime, bazen mecazi anlamda bir durumu düzeltmek için de kullanılır. Bu kapsamlı incelemede, ‘dikeltmek’ fiilinin TDK sözlük anlamından kökenine, cümle içindeki kullanımlarından eş anlamlılarına kadar tüm yönlerini ele alıyoruz.
Dikeltmek Kelimesinin TDK Sözlük Anlamı
Türk Dil Kurumu (TDK) Güncel Türkçe Sözlük’e göre dikeltmek fiili, hem somut hem de mecazi bağlamlarda kullanılan, bir şeyi eğik veya yatık durumdan dik konuma getirme eylemini ifade eder. Bu kelime iki ana anlamda karşımıza çıkar:
1. Anlam (Gerçek): Eğik, yatık veya devrilmiş bir nesneyi, bitkiyi ya da yapıyı yeniden dikey pozisyona getirmek. Örneğin, rüzgardan eğilmiş bir ağacı, düşmüş bir çit direğini veya devrilen bir heykeli tekrar ayağa kaldırma eylemi bu anlamda kullanılır. Bu, kelimenin en yaygın ve fiziksel kullanımını oluşturur.
2. Anlam (Mecaz): Bir olayın, durumun veya kişinin içine düştüğü kötü, olumsuz veya bozuk durumu düzeltmek, iyileştirmek ve yeniden yoluna koymak. Örneğin, bozulan bir işi, kötüye giden bir ilişkiyi veya düşen bir motivasyonu tekrar olumlu bir seyre sokmak gibi soyut durumlar için kullanılır. Bu mecazi kullanım, genellikle bir çaba gerektiren bir iyileştirme sürecini anlatır.
Dikeltmek Kelimesinin Kökeni ve Etimolojisi
Dikeltmek kelimesi, köken olarak tamamen Türkçedir ve dilimizin kendi iç dinamikleriyle türetilmiştir. Kelimenin temelini oluşturan ‘dik’ sözcüğü, “düz ve yukarı doğru uzanan” anlamını taşıyan eski bir Türkçe sıfattır. Bu ‘dik’ köküne, fiilden fiil yapma işlevi gören ‘-el’ eki eklenerek ‘dikelmek’ fiili türetilmiştir (“dik duruma gelmek”). Ardından, ettirgenlik işlevi gören ‘-t’ eki getirilerek ‘dikeltmek’ fiili elde edilmiştir ki bu da bir şeyi dik duruma getirme eylemini ifade eder.
Bu etimolojik süreç, kelimenin anlamının kökünden itibaren Nasıl evrildiğini ve bir eylemi başkasına yaptırma (ettirgen) anlamını nasıl kazandığını açıkça göstermektedir. Kelimenin anlamında belirgin bir kayma olmamış, aksine ‘dik’ olma durumundan ‘dik duruma getirme’ eylemine doğru doğal bir genişleme yaşanmıştır.
Dikeltmek Kelimesinin Cümle İçinde Kullanımı
- Sabah fırtınada devrilen bahçe direğini nihayet dikeltmeyi başardık.
- Büyük çaba sarf ederek kurumsal itibarımızı yeniden dikeltmek zorundayız.
- Usta marangoz, eski masanın kırık ayağını Özenle tamir ederek tekrar dikeltmişti.
- Korkulukları dikeltmek için inşaat ekibi sabaha kadar çalıştı.
- Uzun süren ekonomik kriz sonrası, ülkenin moralini dikeltmek için yeni politikalar üretildi.
Bu cümle, fiziksel bir nesneyi (bahçe direği) eğik konumdan dik konuma getirme eylemini göstermektedir.
Burada ise mecazi Bir anlamda, zarar görmüş bir durumu (kurumsal itibar) düzeltme ve iyileştirme çabası vurgulanmaktadır.
Bu örnek, bir eşyanın onarılması ve eski sağlam haline getirilmesi bağlamında kullanılmaktadır.
Cümle, bir yapının veya engelin (korkuluklar) doğru pozisyona getirilmesi eylemini anlatır.
Bu son örnekte ise, toplumun genel ruh halini veya motivasyonunu olumlu yönde etkileme, düzeltme anlamında mecazi bir kullanım söz konusudur.
Dikeltmek Kelimesinin Eş Anlamlıları ve Zıt Anlamlıları
Türkçede her kelimenin, farklı bağlamlarda kullanılabilecek eş veya yakın anlamlıları bulunur. Dikeltmek fiilinin de anlam çeşitliliğini yansıtan çeşitli karşılıkları mevcuttur.
Eş Anlamlıları:
- Doğrultmak: Eğik veya bükülmüş bir şeyi düz bir hale getirmek, dik konuma sokmak.
- Kaldırmak: Düşmüş veya alçalmış bir şeyi yukarıya doğru Hareket ettirmek, ayağa getirmek.
- Ayağa Kaldırmak: Devrilmiş, düşmüş veya yıkılmış bir şeyi tekrar dik ve ayakta durur hale getirmek.
Yakın Anlamlıları:
- Düzeltmek: Hatalı, bozuk veya eğri olan bir şeyi doğru, sağlam veya düzgün hale getirmek.
- Onarmak: Hasar görmüş, yıpranmış veya bozulmuş bir şeyi tamir ederek eski işler veya sağlam durumuna getirmek.
- Yükseltmek: Bir şeyi daha yüksek bir seviyeye çıkarmak veya dikine doğru yukarı hareket ettirmek.
Zıt Anlamlıları:
- Devirmek: Dik duran bir şeyi yan yatırmak, düşürmek veya yıkmak.
- Yıkmak: Bir yapıyı veya dik duran bir şeyi tamamen ortadan kaldırmak, yerle bir etmek.
- Eğmek: Düz veya dik duran bir şeyi bükerek veya bükülmesini sağlayarak eğik bir konuma getirmek.
İlgili İçerikler
- Katılabilme Ne Demek? Katılabilme TDK Sözlük Anlamı ve Kökeni
- Katabilmek Ne Demek? Katabilmek TDK Sözlük Anlamı ve Kökeni
- Kavuşuverme Ne Demek? Kavuşuverme TDK Sözlük Anlamı ve Kökeni
Dikeltmek Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Dikeltmek ne demek kısaca?
Dikeltmek, eğik veya yatık duran bir şeyi dik konuma getirmek, doğrultmak veya mecazi olarak bozulan bir durumu düzeltmek anlamına gelen bir fiildir.
Dikeltmek hangi dilden gelir?
Bu kelime, kökeni tamamen Türkçe olan ‘dik’ sözcüğünden türemiş olup, dilimizin kendi iç yapısıyla oluşmuştur.
Dikeltmek kelimesinin eş anlamlısı nedir?
Dikeltmek kelimesinin başlıca eş anlamlıları arasında ‘doğrultmak’, ‘kaldırmak’ ve ‘ayağa kaldırmak’ fiilleri sayılabilir.
Dikeltmek cümle içinde nasıl kullanılır?
Örneğin, ‘Rüzgardan devrilen çitleri hemen dikeltmeliyiz’ veya mecazi olarak ‘Ekonomik durumu dikeltmek için yeni kararlar alındı’ şeklinde kullanılabilir.
Dikeltmek kelimesi TDK’da var mı?
Evet, ‘dikeltmek’ kelimesi Türk Dil Kurumu (TDK) Güncel Türkçe Sözlük’te yer almakta ve tanımlanmaktadır.
TEK TIKLA İNDİR
Sosyal medya videolarını anında kaydet!