Azmak Ne Demek? Azmak TDK Sözlük Anlamı ve Kökeni

TDK Güncel Türkçe Sözlük’te fiil olarak tanımlanan azmak, Türkçe kökenli bir kelime olup; yolundan sapmak, haddini aşmak, coşkunluk göstermek veya suyun taşması gibi çeşitli anlamlar taşır. Bu kelime, genellikle bir şeyin normal sınırlarını aşması veya kontrolden çıkması durumlarını ifade etmek için kullanılır.

Türkçenin zengin fiil hazinesinde önemli bir yere sahip olan azmak kelimesi, Günlük konuşmalarımızda ve yazılı metinlerde farklı bağlamlarda karşımıza çıkar. Özellikle bir durumun normal seyrinden çıkmasını, bir hayvanın huysuzlaşmasını veya suyun yatağından taşmasını ifade etmek için kullanılır. Bu çok yönlü fiil, bazen olumsuz bir durumu işaret ederken bazen de bir canlılığın veya coşkunluğun ifadesi olabilir. Bu içerikte, azmak kelimesinin TDK sözlük anlamlarından kökenine, cümle içindeki kullanımlarından eş ve zıt anlamlılarına kadar tüm yönlerini detaylıca inceleyeceğiz.

Azmak Kelimesinin TDK Sözlük Anlamı

Türk Dil Kurumu (TDK) Güncel Türkçe Sözlük’e göre azmak fiili, birden fazla ve çeşitli anlamlara gelen dinamik bir kelimedir. Bu fiil, genellikle bir şeyin normal seyrinden çıkmasını, Kontrol dışına yükselmesini veya haddini aşmasını ifade eder.

1. 1. Anlam (Gerçek): Bir hayvanın huysuzlaşarak yoldan çıkması, saldırganlaşması veya kızışması durumunu belirtir. Örneğin, bir atın veya köpeğin kontrol dışı davranışlar sergilemesi bu anlamda kullanılır.
2. 2. Anlam (Gerçek): İnsanlar için kullanıldığında, yolunu şaşırmak, yoldan çıkmak veya haddini aşarak yaramazlık etmek, kötü davranışlar sergilemek anlamlarına gelir. Aynı zamanda, bir kişinin edep ve terbiyeden uzaklaşması durumunu da ifade edebilir.
3. 3. Anlam (Gerçek): Akarsular, dereler veya deniz gibi su kütlelerinin yatağından taşması, coşkunlaşması ve debisinin yükselmesi demektir. Bu durum, genellikle yağışların artmasıyla ortaya çıkan doğal bir olayı anlatır.
4. 4. Anlam (Mecaz): Bir hastalığın ilerlemesi, ağırlaşması ve tedavisi güç bir duruma gelmesi anlamında kullanılır. Bu kullanımda, hastalığın kontrol dışına çıkarak kötüleştiği vurgulanır.
5. 5. Anlam (Gerçek): Bitkilerin aşırı derecede büyümesi, boy atması ve yayılması durumunu ifade eder. Özellikle ekili alanlarda istenmeyen otların hızlı büyümesi bu anlamda açıklanabilir.

Azmak Kelimesinin Kökeni ve Etimolojisi

Azmak kelimesi, Türkçenin derin köklerine uzanan kadim bir fiildir. Etimolojik olarak Eski Türkçe döneminden günümüze ulaşmış olan “az-” fiil kökünden türemiştir. Bu kök, başlangıçta “şaşmak, yolunu kaybetmek, sapmak” gibi anlamlar taşımaktaydı. Zamanla Türk dili içinde evrilerek ve farklı bağlamlarda kullanılarak günümüzdeki “haddini aşmak, coşmak, yoldan çıkmak” gibi geniş anlam yelpazesine kavuşmuştur. Kelimenin yapısı itibarıyla herhangi bir yabancı dilden alıntı olmayıp, öz Türkçe bir kelime olması dilimizdeki sağlam yerini pekiştirmektedir. Anlam kayması yerine, Temel “sapma” veya “aşma” fikrinin farklı durum ve nesnelere uyarlanarak anlam genişlemesi yaşadığı söylenebilir.

Azmak Kelimesinin Cümle İçinde Kullanımı

1. Çocuk, annesinin sözünü dinlemeyince iyice azdı.

   Bu cümle, bir çocuğun yaramazlık yapıp haddini aşmaya başladığını, kontrol dışı davrandığını ifade eder.

2. Şiddetli yağmurlar yüzünden dere yatağından azdı.

   Burada, dere suyunun normal seviyesini aşarak yatağından taştığı, yani coşkunlaştığı belirtilmiştir.

3. Eski bir kurt azdı mı, kolay kolay kimse tutamazdı.

   Bu örnekte, bir hayvanın (kurt) huysuzlaşması, saldırganlaşması ve kontrol edilemez hale gelmesi anlamında kullanılmıştır.

4. Hastalığı ihmal edince durum iyice azdı ve ağırlaştı.

   Kelimenin mecaz anlamda kullanıldığı bu cümlede, bir hastalığın kötüleşerek tedavisi zor bir duruma geldiği anlatılmaktadır.

5. Bu kadar şımartırsan, çocuk azıp gidecek.

   Bu ifade, bir kişinin (çocuk) aşırı hoşgörü nedeniyle şımarıp haddini aşacağı ve yoldan çıkacağı endişesini dile getirir.

Azmak Kelimesinin Eş Anlamlıları ve Zıt Anlamlıları

Azmak kelimesinin geniş anlam yelpazesi nedeniyle, bağlama göre farklı eş ve zıt anlamlıları bulunmaktadır:

Eş Anlamlıları:

• Coşmak: Özellikle akarsuların veya duyguların aşırı bir hareketlilik göstermesi, taşkınlık etmesi durumunda azmak yerine kullanılabilir.
• Taşmak: Suyun yatağından dışarı çıkması, normal sınırlarını aşması anlamına gelir ve azmak fiilinin su ile ilgili kullanımına karşılık gelir.
• Şımarmak: Özellikle çocuklar veya gençler için haddini aşan, ölçüsüz davranışlar sergilemek anlamında azmak ile yakın anlamlıdır.
• Yoldan Çıkmak: Ahlaki veya Davranışsal olarak doğru kabul edilen çizgiden sapmak, kötü davranışlara yönelmek anlamında azmak fiilinin bir eş anlamlısıdır.

Zıt Anlamlıları:

• Durulmak: Coşkunluğun, taşkınlığın veya aşırı hareketliliğin sona ermesi, sakinleşmek anlamına gelir. Dere suyunun azmasının zıttı durulmasıdır.
• Uysallaşmak: Özellikle hayvanlar için huysuzluğun, saldırganlığın sona ermesi ve itaatkar, sakin bir hale gelmek anlamında azmak fiilinin karşıtıdır.
• Dizginlenmek: Kontrol altına alınmak, aşırıya kaçan bir durumun veya davranışın sınırlanması, engellenmesi anlamına gelir.

İlgili İçerikler

• Uyanabilmek Ne Demek? TDK Anlamı ve Kökeni
• Uyarlayabilmek Ne Demek? Uyarlayabilmek TDK Sözlük Anlamı ve Kökeni
• Uyanabilme Ne Demek? Uyanabilme TDK Sözlük Anlamı ve Kökeni

Azmak Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

1. Azmak ne demek kısaca?

   Azmak fiili, temel olarak bir şeyin normal sınırlarını aşması, yoldan çıkması, coşması veya kontrol dışı Hareket etmesi anlamına gelir.

2. Azmak hangi dilden gelir?

   Azmak kelimesi, Eski Türkçe “az-” fiil kökünden türemiş öz Türkçe bir kelimedir ve dilimize yabancı dillerden geçmemiştir.

3. Azmak kelimesinin eş anlamlısı nedir?

   Azmak kelimesinin eş anlamlıları bağlama göre değişmekle birlikte; coşmak, taşmak, şımarmak ve yoldan çıkmak gibi kelimeler kullanılabilir.

4. Azmak cümle içinde nasıl kullanılır?

   Örneğin, “Dere şiddetli yağmurlar yüzünden azdı” cümlesinde suyun taşkınlık göstermesi, “Çocuk iyice azdı” cümlesinde ise yaramazlık yapması anlamında kullanılır.

5. Azmak kelimesi TDK’da var mı?

   Evet, Azmak kelimesi Türk Dil Kurumu (TDK) Güncel Türkçe Sözlük’te fiil olarak yer almakta ve birden fazla anlamı ile tanımlanmaktadır.