Vücudumuzdaki hormon dengesi, sağlığımız için kritik bir öneme sahiptir. Ancak bazen, böbrek üstü bezleri olarak bilinen adrenal bezler, bu hayati hormonları yeterince üretemez. İşte bu duruma Addison hastalığı denir. Genellikle 30-50 yaş arasında teşhis edilen bu nadir endokrinolojik hastalık, aşırı yorgunluk, tuz yeme isteği, iştahsızlık ve kilo kaybı gibi belirgin semptomlarla kendini gösterir. Erken teşhis ve düzenli ilaç tedavisiyle kontrol altına alınabilen Addison hastalığı, tedavi edilmediği takdirde Addison krizi olarak adlandırılan ve hayatı tehdit eden ciddi tablolara yol açabilir. Peki, Addison hastalığı nedir, neden ortaya çıkar, kimleri etkiler ve nasıl tedavi edilir? Bu yazımızda, Addison hastalığına dair merak edilen tüm detayları uzman görüşleri ışığında ele alacağız.
Addison Hastalığı Nedir?
Addison hastalığı, böbrek üstü bezlerinin (adrenal bezler) normalde salgılaması gereken glukokortikoid (kortizol), mineralokortikoid (aldosteron) ve androjen hormonlarından bir veya daha fazlasını yetersiz üretmesi sonucu ortaya çıkan, nadir görülen bir endokrinolojik hastalıktır.
Böbrek üstü bezleri, her iki böbreğin üstünde yer alan küçük, üçgen biçimli bezlerdir ve vücudun endokrin sisteminin önemli bir parçasıdır. Bu bezlerden salgılanan hormonlar, vücut fonksiyonları için hayati roller üstlenir:
- Kortizol: Vücudun hastalık, yaralanma veya ameliyat gibi stres durumlarına yanıt vermesine yardımcı olan bir hormondur. Ayrıca kan basıncını, kalp fonksiyonunu, bağışıklık sistemini ve kan şekeri seviyelerini korumada önemli rol oynar ve yaşam için kesinlikle gereklidir.
- Aldosteron: Kandaki sodyum (tuz) ve potasyum dengesini etkileyen mineralokortikoid bir hormondur. Böbreklerin idrar olarak çıkardığı sıvı miktarını kontrol ederek kan hacmini ve kan basıncını düzenler.
Addison hastalığı, primer (birincil) adrenal yetmezlik olarak adlandırılır. İlgili bir bozukluk olan sekonder (ikincil) adrenal yetmezlik ise hipofiz bezinin yeterli miktarda adrenokortikotropik hormon (ACTH) salgılamaması durumunda ortaya çıkar. ACTH, adrenal bezlerini kortizol üretmesi için uyaran bir hormondur.
Addison hastalığının en temel nedeni genellikle bağışıklık sisteminin böbrek üstü bezlerine saldırmasıdır (otoimmün hastalık). Bununla birlikte, verem hastalığı ve bazı mikrobik kaynaklı hastalıklar da tetikleyici faktörler arasında yer alabilir. Her yaş grubundaki insanları etkileme riski bulunmakla birlikte, daha yaygın olarak 30-50 yaş arası kişilerde görülür.
Addison Hastalığı Türleri Nelerdir?
Adrenal yetersizlik genel olarak iki ana türe ayrılır:
- Primer (Birincil) Adrenal Yetersizlik (Addison Hastalığı):Bu tür adrenal yetersizlik Addison hastalığı olarak isimlendirilir. Adrenal korteksin (böbrek üstü bezlerinin dış katmanı) hasar görüp yeterli düzeyde adrenokortikal hormonları üretemediği durumdur. Bu durum genellikle vücudun kendi dokularına saldırması (otoimmün hastalık) sonucunda oluşur. Bilinmeyen bir nedenle, bağışıklık sistemi adrenal korteksi yabancı ve yok edilmesi gereken bir yapı olarak algılar. Addison hastalığı olan kişilerde başka bir otoimmün hastalığa sahip olma olasılığı daha yüksektir.
- Sekonder (İkincil) Adrenal Yetersizlik:Bu durum, böbrek üstü bezini uyarıcı hormon olan ACTH’nın salgılandığı yer olan hipofiz ve hipotalamus bezlerini etkileyen hastalıklar nedeniyle, böbrek üstü bezinin yetersiz uyarılması sonucu oluşan yetersizlik tablosudur. Bazı durumlarda astım veya artrit gibi kronik rahatsızlıkları tedavi etmek için kortikosteroid kullanan kişilerin, bu ilacı aniden kesmesi de geçici ikincil adrenal yetmezliğin ortaya çıkmasına neden olabilir.
Addison Hastalığı Neden Olur?
Addison hastalığının en sık görülen nedeni, bağışıklık sisteminin böbrek üstü bezine saldırması ve onu harap etmesidir. Ancak bu duruma yol açan başka faktörler de vardır:
- Otoimmün Hastalıklar: Vücudun bağışıklık sistemi yanlışlıkla kendi adrenal korteks hücrelerine saldırır ve onları yok eder.
- Enfeksiyonlar: Özellikle tüberküloz (verem) gibi mikrobik hastalıklar adrenal bezlere zarar verebilir.
- Kanama: Böbrek üstü bezlerinde meydana gelen kanamalar (örneğin travma veya kan sulandırıcı kullanımı sonucu) bezlere zarar verebilir.
- Metastatik Kanser: Vücudun başka bölgelerindeki kanser türlerinin böbrek üstü bezlerine yayılması (metastaz yapması) fonksiyon bozukluğuna neden olabilir.
Addison Hastalığı Kimleri Etkiler?
Addison hastalığı her yaş grubundaki insanı etkileme potansiyeline sahip olmakla birlikte, hastalık yaygın olarak 30-50 yaş arasındaki kişilerde görülür. Bunun dışında, bağışıklık sisteminin yanlışlıkla birçok doku ve organa saldırdığı ve nadir görülen kalıtsal bir durum olan otoimmün poliendokrin sendromu olan kişilerde de Addison hastalığı görülme riski çok daha yüksek olarak değerlendirilir.
Özellikle mukoza zarları, adrenal bezler ve paratiroid bezleri bu sendromdan sıklıkla etkilenir, ancak diğer doku ve organ türlerini de etkilediği görülebilir. Aşağıdaki otoimmün hastalıklara sahip kişilerde Addison hastalığının meydana gelme riski daha fazladır:
- Tip 1 diyabet
- Kansızlık (pernisiöz anemi)
- Graves hastalığı (hipertiroidizm)
- Kronik tiroidit (Hashimoto tiroiditi)
- Dermatitis herpetiformis (cilt hastalığı)
- Vitiligo (ciltte renk kaybı)
- Miyastenia gravis (kas güçsüzlüğü)
Addison Hastalığının Belirtileri Nelerdir?
Addison hastalığının belirtileri genellikle yavaş yavaş ortaya çıkar ve zamanla kötüleşebilir. En yaygın belirtiler şunlardır:
- Aşırı yorgunluk ve güçsüzlük
- Karın ağrısı
- Kas ve eklem ağrıları
- Tuz yeme isteği (tuz açlığı)
- Baş dönmesi, özellikle ayağa kalkarken (ortostatik hipotansiyon)
- Bulantı ve kusma
- İştahsızlık ve kilo kaybı
- Ciltte koyulaşma (hiperpigmentasyon), özellikle baş, boyun, el sırtı, tırnak yatakları, diş eti mukozası, yara izleri ve sürtünmeye maruz kalan bölgelerde
- Kan basıncı düşüklüğü (hipotansiyon)
- Kadınlarda koltuk altı ve kasık bölgesinde kılların azalması ve cinsel isteksizlik
Addison Hastalığı Nasıl Teşhis Edilir?
Addison hastalığının erken dönemde tanısının konulması oldukça güç olabilir, çünkü belirtiler başka yaygın durumlarla karıştırılabilir. Tanı için kan kortizol düzeyi ve bazı durumlarda uyarı testleri gerekebilir. Addison hastalığının, ikincil adrenal yetmezlikten ayrımı için ise kanda ACTH (Adrenokortikotropik hormon) düzeyi bakılır. Kan testlerinin tercihen sabah 8.00 – 8.30 aralığında ölçülmesi uygun olmaktadır.
Addison hastalığının tanısı için kişiye uygulanabilecek testler şunlardır:
- Kan Tahlili: Kortizol, ACTH, sodyum, potasyum gibi kan elektrolit düzeyleri ve otoimmün Addison hastalığı ile ilişkili otoantikorlar kontrol edilir.
- ACTH Uyarı Testi: Bu test, sentetik ACTH enjeksiyonundan önce ve sonra kandaki kortizol seviyesini ölçer. Sağlıklı bir adrenal bez, ACTH verildiğinde kortizol üretmelidir.
- İnsülin Kaynaklı Hipoglisemi Testi: Sağlıklı insanlarda kan glukoz seviyeleri düşerken oluşan stres nedeniyle kan kortizol seviyelerinin yükselmesi gerekir. Bu test ile insülin enjeksiyonundan sonra oluşturulan hipoglisemiye kortizol yanıtı oluşup oluşmadığı test edilir.
- BT Taraması (Bilgisayarlı Tomografi): Adrenal bezlerin yapısını incelemek ve herhangi bir anormallik (örneğin kanama, enfeksiyon, tümör) olup olmadığını tespit etmek için kullanılabilir.
Addison Hastalığı Nasıl Tedavi Edilir?
Addison hastalığında temel tedavi prensibi, eksik olan hormonları yerine koymaktır. Bu hastalık genellikle yaşam boyu tedavi gerektirmektedir.
- Glukokortikoid Replasmanı: Kısa etkili hidrokortizon tabletleri (veya eşdeğerleri) genellikle iki ya da üçe bölünmüş dozlarda kullanılmaktadır. Kortizolün vücuttaki doğal ritmini taklit etmek amacıyla dozaj ve zamanlama önemlidir.
- Mineralokortikoid Replasmanı: Fludrokortizon tablet mineralokortikoid olarak kullanılır. Bu hormon, vücudun sodyum ve potasyum dengesini düzenler.
- Doz Ayarlaması: İlaç dozları hastadan hastaya ve hastanın ek hastalıklarına göre değişmektedir.
- Androjen Replasmanı: Bazı durumlarda Addison hastalığı bulunan kadınlarda nadiren DHEAS (Dehidroepiandrosteron sülfat) da kullanılabilmektedir.
Addison Hastalığı Hakkında Bilinmesi Gerekenler
- Böbrek üstü bezlerinin yeterli miktarda kortizol hormonu üretmemesi durumunda böbrek üstü bezi yetmezliği ortaya çıkar.
- Bu böbrek üstü bezi yetmezliğinin birincil türü Addison hastalığı olarak bilinir, ancak nadir olarak meydana gelir.
- Böbrek üstü bezleri kortizol ve aldosteron hormonlarını yeterince üretmediğinde Addison hastalığı ortaya çıkar. İkincil adrenal yetmezlik ise hipofiz bezinin yeterli miktarda ACTH hormonu üretmemesi durumunda ortaya çıkar.
- Görülen hafif semptomlar genellikle kişi fiziksel stres altındayken belirginleşebilir. Diğer semptomlar arasında zayıflık, yorgunluk ve kilo kaybı yer alabilir.
- Tedavi seçeneklerinin başında da böbrek üstü bezlerinin üretmediği hormonları yerine koymak için hormon alınması gelir.
Addison Hastalığı ile İlgili Sık Sorulan Sorular
Addison hastalığı ne demek?
Addison hastalığı, böbrek üstü bezlerinin kortizol ve aldosteron hormonlarını yeterli miktarda üretmemesiyle oluşan nadir bir kronik hastalıktır.
Addison hastalığı hangi hormonların eksikliğinde ortaya çıkar?
Addison hastalığı glukokortikoid (kortizol), mineralokortikoid (aldosteron) ve androjen hormonlarının bir veya birden fazlasının eksik olması durumunda ortaya çıkar.
Adrenal bez ne demektir?
Adrenal bezler (böbrek üstü bezleri), her iki böbreğin üzerinde yer alan, normal durumda korteks kısmından üç çeşit hormon (glukokortikoid, mineralokortikoid ve androjenler) salgılayan, vücudun strese karşı yanıtını düzenleyen ve kan elektrolit düzeylerinin kontrolünde önemli görevleri bulunan endokrinolojik bir organdır.
Adrenal bezden salgılanan hormonların işlevleri nelerdir?
- Glukokortikoid (Kortizol): Kan şekerinin düzenlenmesi, enfeksiyonlara karşı vücudun savunulması ve stres anında vücudun savunma sisteminin uyarılması gibi rolleri bulunur.
- Mineralokortikoid (Aldosteron): Vücudun sodyum, potasyum, kan volümü ve kan basıncının düzenlenmesinde rol oynar.
- Androjenler (Testosteron, DHEA, DHEAS): Hem erkeklerde hem kadınlarda adrenal bezler tarafından küçük miktarda üretilir. Özellikle kadın cinsiyette cinsel kimlik gelişiminde rolleri vardır.
Addison hastalığının tanısında hangi testlere bakılır?
Başlangıç kan testleri (kortizol, ACTH, sodyum, potasyum, otoantikorlar), ACTH uyarı testi ve insülin hipoglisemi testi gibi yöntemler kullanılır. Gerekirse BT taraması da yapılabilir.
Addison krizi nedir?
Addison krizi, adrenal yetmezliğe bağlı gelişen ve hayatı tehdit eden bir şok tablosudur. Ciddi halsizlik, tansiyon düşüklüğü, bulantı, kusma, karın ağrısı, bilinç bulanıklığı ve sıvı-elektrolit kaybı ile seyreder. Genellikle vücutta stres oluşturan bir durum (fiziki stres, cerrahi stres, travma veya enfeksiyon) varlığında gelişir.
Addison krizinden korunmak için nelere dikkat edilmelidir?
- Addisonlu hastalar, hastalığını tanımlayan ve acil durumlarda yapılması gerekenleri içeren hastalık bilgi kartı veya bileklik taşımalıdır.
- İlaçlarını düzenli almalı ve kontrollerini aksatmamalıdır.
- Vücut için stres yaratan durumlarda (enfeksiyon, kan kaybı, travma, cerrahi veya fiziki stres vb.) ilaç doz artışı gerekebilir.
- Doz artışına rağmen adrenal kriz belirtileri (bulantı, kusma, şuur kaybı, düşük tansiyon) gösteren hastalar hemen hastaneye ulaştırılmalıdır.
Addison hastalığı tedavi edilmezse ne olur?
Addison hastalığı tedavi edilmezse, vücudun stresle baş etme mekanizmaları çalışamayacağı için hafif stres yaratan durumlarda bile hayatı tehdit eden ciddi adrenal kriz tabloları gelişebilir. Bu nedenle çoğu hastada tedavi ömür boyu gerekmektedir.
Addison hastalığının görülme sıklığı nedir?
Addison hastalığı 100 bin kişide bir görülür. Kadın ve erkekler bu hastalıktan eşit olarak etkilenir. Tanısı en sık 30-50 yaş aralığında konulur.
Addison hastalığı hamileliğe engel midir?
Addison hastalığı hamileliğe engel değildir. Addison hastası kadınlar sağlıklı bir gebelik geçirip doğum yapabilirler. Ancak bu süreci mutlaka kadın doğum ve endokrinoloji uzmanı birlikte takip etmeli, gebelik sürecinde ilaç dozları değişebilir.
Ne zaman Addison hastalığından şüphelenilmeli?
Aşırı bitkinlik, kilo kaybı, bulantı, kusma, karın ağrısı, baş dönmesi, bayılma, tuz açlığı, cilt renginde koyulaşma gibi bulgular Addison hastalığı açısından araştırılması gereken durumlardır. Bu bulgular görüldüğünde mutlaka bir Endokrinoloji uzmanına başvurmak gerekir.
Kimler risk altındadır?
Addison hastalığının en sık sebebi otoimmünite olduğu için, başka otoimmün hastalığı olanlarda (Hashimoto, Tip 1 diyabet, vitiligo vb.) Addison hastalığının görülme ihtimali genel toplumdan daha fazladır.
Addison hastalığıyla normal bir hayat yaşanabilir mi?
Evet, tedavi sürecini aksatmadan ilerleterek, süreci takip ederek ve tedavi hakkında gerektiğinde doktorla iletişimde kalarak (örneğin hastalık geçirildiğinde veya hamile kalındığında) Addison hastalığıyla normal ve sağlıklı bir hayat yaşamak mümkündür.
Etiketler: Addison hastalığı, adrenal yetmezlik, böbrek üstü bezleri, kortizol, aldosteron, Addison krizi, otoimmün hastalık, hormon eksikliği, endokrinoloji, belirtileri, teşhis, tedavi, kortikosteroid, hidrokortizon, ACTH, sodyum, potasyum, hipotansiyon, hiperpigmentasyon.
İlgili İçerikler
- Mide Bulantısına Ne İyi Gelir? Neden Olur ve Nasıl Geçer?
- Diş Eti Kanaması Neden Olur? Diş Eti Kanamasına Ne İyi Gelir?
- Gastroskopi Nedir, Nasıl Yapılır? Gastroskopi Öncesi Hazırlık ve İşlem Sonrası Süreç
TEK TIKLA İNDİR
Sosyal medya videolarını anında kaydet!